Doğa Yürüyüşü Nedir?

Doğa yürüyüşleri, doğanın farklı coğrafyalarında, farklı zorluk derecelerinde ve farklı sürelerde gerçekleştirilen yürüyüşlerdir. Doğa yürüyüşü adından da anlaşıldığı üzere doğada veya doğal güzelliklerin bulunduğu alanlarda gerçekleştirilir. Bu yürüyüşlerin gerçekleştirilebileceği yerler, yapılan yürüyüşün türüne göre değişiklik gösterir. Doğa yürüyüşü dendiğinde karşımıza çıkan terimler ise hiking ve trekking şeklindedir. Her ne kadar yaygın olarak birbiri yerine kullanılsalar da bu iki terim birbirinden farklıdır. Bu bağlamda, İngilizce “trek” (yolculuk, göç etmek) kelimesinden türeyen trekking terimi yerine; hem günübirlik doğa yürüyüşünü (hiking) hem de uzun doğa yürüyüşünü (trekking) kapsayan doğa yürüyüşü terimini kullanmak daha doğru olacaktır. Günübirlik doğa yürüşleri ve uzun doğa yürüyüşleri ise birbirlerinden yürüyüşün gerçekleştirildiği süre, zorluğu ve gerektirdiği malzemeler olarak ayrılmaktadır.

Aşağıda doğa yürüyüşünün dağcılık içindeki yeri, kimlerin faaliyet düzenleyebileceği, hiking ve trekking sınıfları, hazırlık ve malzeme, güneşten korunma, patika işaretleri, yön bulma ve ilkyardım başlıkları yer alır.

Dağcılık içindeki yeri

Doğa yürüyüşü, dağcılık spor branşının alt disiplinlerinden biridir. Dağcılık, müsabakası olmayan sporlar arasında yer alır.

Dağcılığın başlıca alt disiplinleri şunlardır:

• Spor tırmanış
• Dağ kayağı
• Kanyoning
• Yüksek dağ koşusu
• Alpinizm
• Doğa yürüyüşü

Spor; müsabaka, sağlık ya da eğlence amacıyla yapılan bedensel etkinliklerin tamamıdır.

Doğa yürüyüşü ve dağcılık

Doğa yürüyüşünü dağcılıktan (alpinizm) ayıran en önemli kriter, 2400 metre irtifanın altında yapılmasıdır. 2400 metrenin altında yapılan aktivitelere doğa yürüyüşü, üzerinde yapılanlara ise dağcılık denir. Dağcılık aynı zamanda daha özellikli teknik malzeme ve eğitim gerektirir.

Doğa yürüyüşü; fırtına, sel, çığ vb. yüksek risk içermeyen hava şartlarında yapılır. Hafif yağmur ve kar engel değildir. Yazları ise genellikle gece ve dere yürüyüşleri yapılır.

Başarı

Dağcılık, müsabakası olmayan bir spor branşıdır (spor tırmanış disiplini hariç) ve ekip olarak yapılan bir spordur. Dolayısıyla skor, gol, basket gibi başarı ölçen kriterler bulunmamaktadır.

Dağcılıkta başarı, ekibin tamamının hiç zarar görmeden başladığı yere geri dönmesiyle ölçülür. Tüm ekip üyeleri evlerine hiç zarar görmeden dönerse aktivite başarıyla tamamlanmış olur.

Her ekip sporunda olduğu gibi, ekibin başarılı olması için kurallara uyması gerekir. Nasıl ki bir futbol maçında ceza sahasında yapılacak bir hata gol yenmesine yol açarsa, dağcılıkta da böyledir; ancak sonuçları maç kaybetmekten çok daha üzücü olabilir.

Bazı kurallar şöyledir:

• Ekip liderini geçmemek
• Tek sıra halinde yürümek
• Ekipten ayrılmamak
• Artçının arkasında kalmamak
• Ekip liderinin uyarılarına uymak

Doğa yürüyüşü faaliyetini kimler düzenleyebilir?

23/02/2011 tarih ve 27855 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren düzenlemeye göre turizm amaçlı sportif faaliyet düzenleyebilecekler turizm firmaları ve spor kulüpleridir.

Turizm firmaları

• Valilikten yeterlilik belgesi (her bölge için ayrı)
• Kullanılacak zorunlu malzeme ve araçların bulundurulması
• Yapılacak sportif faaliyet türüne göre personelin zorunlu ehliyete sahip olması
• Transfer gerekiyorsa, nitelikleri uygun transfer aracı
• Faaliyete katılan personele ait kaza sigortası ve mali mesuliyet sigortası
• İlkyardım ekipmanı

Spor kulüpleri

• Faaliyetin Dağcılık Federasyonu ve Spor Bakanlığı il spor müdürlüğü tarafından onaylanması
• Katılımcıların lisanslı sporcu olması
• 2400 m altı için ekip liderlerinde yürüyüş liderliği belgesi; 2400 m üzeri için ikinci derecede antrenörlük belgesi

T.C. İçişleri Bakanlığı Jandarma Genel Komutanlığı’nın 13 Ekim 2020 tarih ve 5248892 sayılı yazısı gereği her faaliyet için bilgi verme zorunluluğu vardır.

Sınıflar

• Hiking: Günübirlik, yerleşim yerlerine yakın bölgelerde yapılan yürüyüşlerdir.
• Trekking: Birkaç gün süren, otel veya çadır konaklamalı, orta zor ya da zor yürüyüşlerdir.
• Backpacking: Temel ihtiyaçların sırt çantasına alınmasıyla, belirli bir takvime bağlı kalmadan yapılan yürüyüştür. Bir yaşam biçimi olarak da görülür.
• Expedition: Belirli bir amaç için örgütlenen, daha planlı ve hazırlıklı yürüyüşlerdir.

Hazırlık

Doğa yürüyüşünde öne çıkan başlıca unsurlar:

1. Rota seçimi: Zorluk seviyesi, manzara, mevsim ve hava durumuna uygun güzergâh tercih edilmelidir.
2. Doğru ekipman: Uygun kıyafet, ayakkabı ve sırt çantası; gerektiğinde su geçirmez giysi, güneş gözlüğü ve şapka.
3. Su ve yiyecek: Yeterli su ile enerji verecek atıştırmalıklar bulundurulmalıdır.
4. Hava durumu: Yağmur, fırtına veya aşırı sıcak gibi koşullara hazırlıklı olunmalıdır.
5. Grup veya partner: Özellikle zorlu parkurlarda yalnız yürümek yerine ekiple hareket etmek daha güvenlidir.
6. Fiziksel uygunluk: Kendi seviyenizi bilin, aşırı zorlamayın; dayanıklılığı kademeli artırın.
7. Dinlenme: Öncesinde iyi dinlenin; kıyafet ve malzemeleri bir gün önceden hazırlayın.

Malzemeler

• Küçük sırt çantası: Yedek giysi, yağmurluk, krem, fotoğraf makinesi ve atıştırmalıklar için 20–30 litre kapasite yeterlidir.
• Çantada olması gerekenler: Temel ilkyardım seti, düdük, kafa feneri, mevsime uygun yedek kıyafet, aperatif yiyecek.
• Ayakkabı: Doğa yürüyüşünde bileği saran yürüyüş botu; kültürel gezide rahat bir ayakkabı.
• Tozluk: Bilekten dize kadar kapatır; bota taş, toprak, çamur ve kar girmesini önler.
• Yağmurluk: Su geçirmez mont/ceket veya panço. Panço, sırt çantası dahil sizi baştan diz altına kadar korur.
• Baton: Özellikle yokuşlarda denge sağlar. Çift baton kullanımında ayak ve dizlere binen yük yaklaşık %25 azalabilir.
• Baş: Mevsime göre bere, buff veya şapka.
• Üst: Dış katmanda mont, yağmurluk veya polar; iç katmanda termal, çabuk kuruyan tişört. Pamuklu kıyafet tercih edilmez.
• Alt: Sentetik kumaşlı rahat pantolon; ıslansa da çabuk kurur. Doğa sporlarında kot pantolon kullanılmaz.
• Matara: En az 1 litrelik su kabı. Termos da kullanılabilir; ağırlık hesaba katılmalıdır.
• İlkyardım: Rehberlerde malzeme olsa da kişisel küçük bir ilkyardım çantası bulundurmak yerindedir.
• Deniz–göl: Mayo/şort ve ince havlu.
• Kişisel: Bakım malzemeleri ve şarj cihazları.

Güneşten korunma

Doğa yürüyüşü ve dağcılıkta güneşten korunmak, hem konfor hem güvenlik için zorunludur. Yüksek rakımda atmosfer inceldiği için ultraviyole (UV) ışınımı güçlenir; önlem alınmazsa cilt yanığı ve göz hasarı kısa sürede gelişebilir.

Güneşin dağdaki etkisi

Deniz seviyesine göre her 300 metrede UV düzeyi kabaca %4 artar. Kar ve buz yüzeyleri ışığı yansıtarak bu etkiyi büyütür. Korunma yalnızca sıcak yaz günlerinde değil; serin, rüzgârlı ve bulutlu havalarda da gerekir.

Göz koruması

• UV400 korumalı, kategori 3–4 güneş gözlüğü kullanılmalıdır.
• Yüksek irtifada, karlı ve buzul arazide yüzü saran dağcı / buzul gözlüğü tercih edilmelidir.
• Işığın yanlardan girmesini kesmek için yan siperlikli modeller daha güvenlidir.
• Kontakt lens, dağdaki kuru ve tozlu havada rahatsız edebilir; yedek numaralı gözlük bulundurmak yerinde olur.

Cilt koruması

• UVA ve UVB’yi birlikte kesen (geniş spektrum), SPF 50+ güneş kremi kullanılmalıdır.
• Kremin suya ve tere dayanıklı olmasına bakın. Yoğun eforda sprey veya stick form pratik olabilir.
• Krem yürüyüş sırasında yaklaşık her iki saatte bir yenilenmelidir.
• Dudaklar için yüksek korumalı güneş koruyucu dudak balmı kullanın.

Giyim ve aksesuar

Doğru giysi kremi tamamlar; tek başına krem yeterli değildir.

• UPF (ultraviyole koruma faktörü) etiketli, uzun kollu ve nefes alan giysiler tercih edilmelidir.
• Boyun ve yüz için geniş kenarlı şapka, buff tipi boyunluk veya ense perdesi kullanılabilir.
• Kısa kollu giyiliyorsa kollar kremle korunmalı ve krem sık yenilenmelidir.

Kar, gölge ve saat planı

• Karlı alanlar: Beyaz yüzeyler ışığı yoğun yansıttığı için cilt ve göz yanığı riski artar; ekstra koruma alınmalıdır.
• Saat planı: Mümkünse günün en güçlü güneş diliminde (genellikle 11.00–15.00) açık ve gölgesiz parkurları ağırlaştırmayın; molaları gölgede verin.

Güneş yanığı ve göz hasarı doğada ciddi sağlık sorununa dönüşebilir. Gözlük, krem ve uygun giysi birlikte kullanıldığında hem konfor hem güvenlik artar.

Terimler ve kurallar

• Yürüyüş lideri: Grubun güvenliğini ve düzenini sağlayan ekip sorumlusudur.

İstanbul Doğa Sporları Spor Kulübü’nde yürüyüş liderinin alması gereken eğitimler:

1. İlkyardım eğitimi — Sağlık Bakanlığı onaylı bir kurumdan, 2 gün
2. Yürüyüş liderliği eğitimi — Türkiye Dağcılık Federasyonu (TDF), 7 gün
3. Oryantasyon eğitimi — kulüp içi, 2 gün
4. Psikolojik ilkyardım ve kriz yönetimi eğitimi — kulüp içi, 1 gün
5. Saha eğitimi — kulüp içi, 6 ay

• Artçı: Lider tarafından görevlendirilen, ekibin en sonunda yürüyen ve ekibin durumu hakkında lidere telsizle sürekli bilgi veren kişidir.
• Patika (trail): İnsan veya hayvanların oluşturduğu, doğada yürüyüş için kullanılan dar toprak yoldur.
• Rota (route): Yürüyüşün başlangıç ve bitiş noktaları arasında izlenen güzergâhtır.
• Aklimatizasyon: Vücudun yüksek irtifadaki düşük oksijen seviyesine alışma sürecidir.
• Akut dağ hastalığı: Yüksek irtifada oksijen yetersizliğine bağlı; baş ağrısı, bulantı ve yorgunluk gibi belirtilerle ortaya çıkan rahatsızlıktır.
• Çiçek toplamak: Doğada tuvalet ihtiyacını gidermek için kullanılan örtmece (kod) ifadedir.
• Çarşak: Büyük kaya kütlelerinin veya duvarların altında yer alan; kopmuş irili ufaklı taş, çakıl ve döküntü kayalardan oluşan dik yamaçlardır.
• Baton: Yürüyüş sırasında denge sağlayan ve yükü kollara paylaştıran yürüyüş sopalarıdır.
• Tozluk: Pantolon paçası ile ayakkabı arasına takılan; taş, çamur ve karın ayakkabı içine girmesini engelleyen koruyucu parçadır.
• Hidrasyon rezervuarı: Sırt çantasına yerleştirilen su torbası ve hortum sistemidir. Hareket halindeyken durmadan, elleri kullanmadan su içmeyi sağlar. Halk arasında deve tulumu veya camel bag olarak da anılır.

Yürüyüşlerde etik kurallar, ekip kuralları ve genel güvenlik kurallarına uyulur.

Patika takip işaretleri

Boyalı işaretler: Grande Randonnée (GR) işaretleme sistemi bu yöntemin en bilinen örneğidir. Türkiye’deki kültür rotaları da bu sistemle işaretlenmiştir.

Baba / taş yığını (cairn): Çoğunlukla ekibin geride kalanlarına yol göstermek için kullanılır.

1. Doğru yoldasın
2. Sağa dönüş yap
3. Sola dönüş yap
4. Dikkatli ol! Yardım!
5. Ev yönü
6. Yanlış yön, yol yok
7. Bu yönden devam et
8. Bu yoldan gidilmez

Yön bulma ve navigasyon

Faaliyete çıkmadan önce gittiğiniz bölgenin haritasına bakın; en yakın şehir, kasaba veya köyü öğrenin. Mesafe algısı, özellikle gözle görünen yerlerin ne kadar uzakta olduğunu kestirmek için önemlidir; pratikle gelişir.

Dünyada kullanılan GNSS sistemleri

• GPS: 1978’de ABD Savunma Bakanlığı tarafından kurulmuştur. Yörüngede dönen 32 uydudan oluşur.
• GLONASS: Rusya Uzay Savunma Güçleri Komutanlığı tarafından 2008’de 24 uydu ile dünya çapında kullanıma açılmıştır.
• IRNSS: Hindistan Uzay Araştırmaları Örgütü (ISRO) tarafından tasarlanan bölgesel uydu konumlandırma sistemi.
• QZSS: Japonya’yı kapsayacak şekilde geliştirilmiş sistem; ilk uydu 2010’da fırlatılmıştır.
• Galileo: Avrupa Birliği tarafından GPS ve GLONASS’a alternatif olarak oluşturulan sistem.
• BeiDou: Çin tarafından 2000 yılında faaliyete geçirilmiştir (BeiDou-1 ve BeiDou-2).

İlkyardım

Kaza ne olursa olsun, müdahale edecek kişinin ilkyardım eğitimi almış olması; sakin, hızlı ve doğru hareket etmesi şarttır.

1. Olay yerinin güvenliğinden emin olun.
2. Gerekiyorsa yaralıyı güvenli bir yere taşıyın.
3. Yanlış ve bilinçsiz müdahaleyi önleyin.
4. Yardım çağırın.

Ülkemizdeki kültür yolları

Culture Routes Society kapsamında öne çıkan rotalar arasında Likya Yolu, Aziz Paul Yolu, Evliya Çelebi Yolu, Karia Yolu, Frig Yolu, Sultanlar Yolu, Via Egnatia, Hitit Yolu, Ağrı Dağı, Küre Dağları, İstiklâl Yolu, Yenice Orman Yolları, İki Deniz Arası ve Hoşgörü Yolu yer alır.

Süleyman Şahin — İstanbul Doğa Sporları Spor Kulübü Başkanı
Kaynak sunum: Doğa Yürüyüşü